Sagan sem
heldur áfram.

Fyrstu sporin

Sjáum fyrir okkur hönd sem dregur línu á stein. Síðan aðra, þvert yfir þá fyrri. Manneskjan leggur steininn frá sér. Hún hverfur, kynslóðir líða, en línurnar verða eftir.

Í Blombos-helli í Suður-Afríku fannst einmitt lítið steinbrot með rauðum, teiknuðum línum úr um 73.000 ára gömlum jarðlögum. Við sjáum handbragðið en vitum ekki hvað myndin merkti þeim sem gerði hana. Þar stendur nútímamaðurinn frammi fyrir einu elsta verkefni sínu: að horfa á spor annarrar manneskju og reyna að skilja. ^[1]

Tungumálið á sér sögu sem nær langt aftur fyrir elstu varðveittu ritin. Fólk talaði, sagði frá og kenndi hvert öðru áður en orð þess voru fest á leir eða skinn. Röddin bar reynslu milli manna. Með ritmálinu varð líka hægt að varðveita orð þegar sá sem hafði mælt þau var farinn.

Orð í leir

Þúsundum ára síðar finnum við önnur spor á leirtöflum Mesópótamíu. Í Uruk, á síðari hluta fjórða árþúsunds fyrir Krist, tengdist skráning meðal annars umsýslu stórra eigna: afurðum, magni og störfum fólks. Það sem einhver þurfti að muna var fest í efni sem annar gat skoðað. Með þróun kílaleturs varð hægt að skrá sífellt fjölbreyttara efni, frá viðskiptum til trúar, fræða og bókmennta. ^[2]

Á lítilli leirtöflu frá fornbabýlónskum tíma sjáum við kennslu nánast í seilingarfjarlægð. Kennari skrifaði fyrirmynd öðrum megin; nemandi endurtók æfinguna hinum megin. Á töflunni er nafn guðdómsins Urash skrifað sex sinnum. Hér mætast guðsheiti, tákn og nám í sama gripnum. Við þekkjum ekki nemandann, en getum enn skoðað verkefnið hans. ^[3]

Saga ritmálsins greinist í margar áttir. Tákn geta borist milli samfélaga, fengið ný hljóðgildi og verið löguð að öðrum tungumálum. Sum ritkerfi deyja út. Önnur halda áfram að breytast. Tungumál og letur eiga þó ekki alltaf sömu ættarsögu: menn geta tekið upp nýtt letur án þess að skipta um móðurmál.

Diskurinn og lesturinn

Á Krít varðveittist Faistosdiskurinn, sem safnið í Heraklion tímasetur til um 1700–1650 fyrir Krist. Smáir stimplar þrýstu myndtáknum í rakan leir og raðir þeirra sveigjast inn eftir disknum. Við sjáum endurtekningar, skiptingu og vandvirkni. Enn er enginn almennt viðurkenndur lestur áletrunarinnar. Diskurinn er því staður þar sem sagan opnar spurningu: hvernig verður sýnilegt mynstur að skiljanlegum texta? ^[4]

Þegar við komum að grísku málfræðiritunum getum við loks hlustað á höfunda útskýra sjálfa listina að lesa. Í Málfræðilist, ritinu sem varðveitt er undir nafni Díonýsiosar Þrax, eru lestur, skýringar á skáldamáli, orðskýringar, orðsifjar og mat á kvæðum hlutar sömu fræða. Nemandi átti að kunna að lesa orð, skilja þau og heyra hvernig þau lifnuðu í flutningi. ^[5]

Þarna verður skáldskapurinn hluti af sjálfu náminu. Orð hefur hljóm og merkingu; í kvæði fær það einnig stað meðal annarra orða. Sá sem lærir að þekkja tengslin getur bæði skilið eldri verk og samið eitthvað nýtt.

Lærdómur á ferð

Íslensk miðaldarit sýna síðan áþreifanlega hvernig lærdómur ferðast og tekur breytingum. Á tólftu öld glímdi höfundur Fyrstu málfræðiritgerðarinnar við hagnýtt verkefni: hvernig mætti skrifa íslenskuna skýrar. Hann hlustaði á mun hljóða, bar saman orð og lagði til stafi sem gætu sýnt þann mun. Stafakerfið þurfti að hæfa málinu sem fólk talaði. Hér sjáum við mann skoða tækið sitt og bæta það. ^[7]

Um miðja þrettándu öld studdist Ólafur hvítaskáld við latnesk málfræðirit Priscianusar og Donatusar í Þriðju málfræðiritgerðinni. Erlend fræði fengu íslenskar skýringar. Gríska orðið díphthongos hafði borist í latínu sem diphthongus; í íslenska ritinu stendur við það tvíhljóðr. Hugtakið fær orðbúning sem íslenskur nemandi getur skilið. ^[6]

Rúnir og Edda

Rúnakvæðin sýna aðra leið til að tengja tákn við kunnuglegan heim. Þar standa fé, ís, sól og maður við hlið goðavísana. Í íslenska kvæðinu birtist Týr sem einhentur áss; við erindið standa einnig orðin Mars og tiggi. Rúnaheiti, skáldamál og latnesk heiti mætast í örfáum línum. Slíkt efni gefur okkur leið til að kanna hvernig vísur gátu stutt minni og nám. ^[8]

Í Snorra-Eddu verður kennslutilgangurinn sérstaklega skýr. Skáldskaparmál beina orðum sínum að ungum skáldum sem vilja læra skáldamál, auka orðaforða sinn og skilja það sem er óbeint kveðið. Sagan af skáldskaparmiðinum skýrir hvers vegna hægt er að nefna skáldskap eftir Óðni, Kvasisblóði eða miðinum sjálfum. Frásögnin opnar orðfærið. Sá sem þekkir söguna sér tengsl sem öðrum eru hulin. ^[9]

Þarna fær hugmynd okkar um goðafræði og mál afmarkaða, rannsakanlega mynd: goðasaga getur hjálpað manni að læra og skilja skáldamál. Hvort einstakar sögur hafi verið samdar upphaflega í kennsluskyni er önnur spurning. Við getum þó þegar sýnt hvernig þær voru notaðar til kennslu.

Ný orð og næsti kafli

Síðan breytast miðlarnir. Handrit eru afrituð, bækur prentaðar, orðabækur samdar og textar færðir á skjái. Á hverju skeiði vinnur einhver svipað verk: les gamalt orð, leitar merkingarinnar og reynir að koma henni skýrt til næsta manns.

Ný reynsla kallar líka á nýtt orðfæri. Íslenskan getur smíðað orð úr kunnuglegum hlutum eða gefið gömlu orði nýtt hlutverk. Þannig verða til heiti yfir hluti og hugmyndir sem fyrri kynslóðir þurftu aldrei að nefna. Orð eins og tölva verður smám saman svo hversdagslegt að nýjungin í því hverfur sjónum. ^[10]

Þar komum við sjálf inn í söguna.

Í Málkerfinu rekjum við orð að heimild, skoðum tákn í samhengi og gerum eldri texta læsilegri. Í Setningasmiðjunni færum við til orð og sjáum hvernig tengsl þeirra breyta merkingunni. Í Nýyrðamiðjunni getum við spurt hvort ný hugmynd þurfi nýtt heiti — og hvort heitið hjálpi öðrum að skilja.

Kerfið stækkar ekki aðeins þegar orðunum fjölgar. Það verður líka gagnlegra þegar skýring batnar, gömul villa er leiðrétt eða samband tveggja hugtaka verður ljósara.

Kannski verður næsta mikilvæga viðbót aðeins eitt orð. Einhver finnur það, annar prófar það í setningu og sá þriðji skilur eitthvað sem áður var óljóst.

Þannig heldur sagan áfram: frá höndinni sem skildi eftir spor til manneskjunnar sem gefur nýrri hugsun nafn.